Ευθύνη διαχειριστή ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ. Κινδυνεύει η προσωπική περιουσία;

Η Ευθύνη του διαχειριστή Α.Ε., Ε.Π.Ε., Ι.Κ.Ε. για χρέη προς δημόσιο και τρίτους 

Στο σύγχρονο εμπορικό δίκαιο, η ίδρυση νομικών προσώπων εταιρικής μορφής, και δη κεφαλαιουχικών εταιρειών, αποσκοπεί στην ενθάρρυνση της επιχειρηματικότητας μέσω του περιορισμού του οικονομικού κινδύνου. Η θέσπιση της Ανώνυμης Εταιρείας (Α.Ε.), της Εταιρείας Περιορισμένης Ευθύνης (Ε.Π.Ε.) και της Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (Ι.Κ.Ε.) βασίζεται στη θεμελιώδη αρχή της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου.

Ωστόσο, η λεγόμενη «εταιρική ασπίδα»  για την ευθύνη για χρέη και οφειλές δεν είναι αδιαπέραστη. Η νομοθεσία και η νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων έχουν διαμορφώσει ένα αυστηρό πλαίσιο, βάσει του οποίου τα φυσικά πρόσωπα που ασκούν τη διαχείριση και την εκπροσώπηση του νομικού προσώπου ενδέχεται να βρεθούν προσωπικά υπόλογα. Υπό προϋποθέσεις, γεννάται προσωπική, αστική και αδικοπρακτική ευθύνη των διοικούντων και η επίκληση της αρχής της αυτοτέλειας πλέον γίνεται καταχρηστική με αποτέλεσμα να αναιρείται, θέτοντας σε κίνδυνο την ατομική τους περιουσία.

Ο γενικός κανόνας: η εταιρεία είναι ξεχωριστό πρόσωπο

Η σημασία του κεφαλαιουχικού χαρακτήρα των αναφερόμενων εταιρειών για τις εξωτερικές σχέσεις τους, συνίσταται στο γεγονός ότι κατά κανόνα οι μέτοχοι δεν ευθύνονται προσωπικά (με την προσωπική τους περιουσία δηλαδή)  για τις εταιρικές υποχρεώσεις, αλλά γι’ αυτές ευθύνεται το νομικό πρόσωπο της εταιρείας με την περιουσία του, δηλαδή η Α.Ε , η Ε.Π.Ε. ή Ι.Κ.Ε. αντίστοιχα.

Η περιουσία της εταιρείας (διαθέσιμα, πάγια, απαιτήσεις, εμπορεύματα) είναι πλήρως διακριτή από την ατομική περιουσία των μετόχων, των εταίρων ή των μελών της διοίκησης. Οι δανειστές της εταιρείας (π.χ. προμηθευτές, τράπεζες, συμβαλλόμενοι) έχουν δικαίωμα να επιβάλλουν μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης (κατασχέσεις, πλειστηριασμούς κ.λπ.) μόνο επί των περιουσιακών στοιχείων του νομικού προσώπου και όχι κατά της προσωπικής περιουσίας του εταίρου

Η προσωπική περιουσία των διοικούντων ΑΕ, ΙΚΕ, ΕΠΕ παραμένει, καταρχήν, απρόσιτη, καθώς αυτοί δεν συμβάλλονται ατομικά, αλλά ενεργούν ως όργανα εκπροσώπησης του νομικού προσώπου, αν και κατά τις νεότερες αντιλήψεις η ευθύνη του νομικού προσώπου τείνει να αμβλυνθεί.

Ζημία σε τρίτους – αδικοπρακτική ευθύνη διαχειριστή ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ

Το κύριο νομικό θεμέλιο που επιτρέπει στους δανειστές να εγείρουν ευθείες αξιώσεις αποζημίωσης κατά των εταιρικών διαχειριστών πηγάζει από τις γενικές διατάξεις του Αστικού Κώδικα περί αδικοπραξιών. Το δίκαιο ορίζει τη γενική αρχή ότι όποιος προξενεί ζημία σε άλλον με τρόπο παράνομο και υπαίτιο, υποχρεούται να τον αποζημιώσει.

Όταν αυτή η αρχή εφαρμόζεται στο πεδίο των εταιρειών, ο Αστικός Κώδικας προβλέπει μια κρίσιμη εξαίρεση από τον κανόνα της ανευθυνότητας: το υπαίτιο φυσικό πρόσωπο που εκπροσωπεί και διοικεί το νομικό πρόσωπο ευθύνεται «εις ολόκληρον» μαζί με την εταιρεία απέναντι στον ζημιωθέντα τρίτο.

Αυτό σημαίνει ότι αν το διοικητικό όργανο διαπράξει μια παράνομη πράξη κατά την άσκηση των καθηκόντων του, η εταιρική προστασία υποχωρεί. Ο ζημιωθείς δανειστής αποκτά έναν επιπλέον οφειλέτη: το φυσικό πρόσωπο του διαχειριστή, από την προσωπική περιουσία του οποίου μπορεί πλέον να απαιτήσει το σύνολο της αποζημίωσης.

Για να ενεργοποιηθεί, ωστόσο, αυτή η αυστηρή ευθύνη, δεν αρκεί η απλή οικονομική αδυναμία της εταιρείας να εκπληρώσει μια εμπορική σύμβαση. Απαιτείται ο ίδιος ο διαχειριστής να έχει διαπράξει ένα αυτοτελές αδίκημα, το οποίο έπληξε παράνομα και άμεσα τα συμφέροντα του δανειστή.

Ποια είναι τα συνηθέστερα παραδείγματα αδικοπρακτικής συμπεριφοράς στελεχών – διαχειριστών ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ στη δικαστηριακή πρακτική;

Η ελληνική νομολογία, μέσω πάγιων αποφάσεων των ανωτάτων δικαστηρίων, ενεργοποιεί την προσωπική ευθύνη των διοικούντων/διαχειριστών βάσει του Αστικού Κώδικα σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις κακοπιστίας.

Το πιο κλασικό παράδειγμα είναι η έκδοση ακάλυπτων επιταγών, όπου ο νόμιμος εκπρόσωπος υπογράφει αξιόγραφα της εταιρείας γνωρίζοντας εξαρχής ότι δεν υπάρχουν αντίστοιχα κεφάλαια στους λογαριασμούς.

Μια άλλη συχνή περίπτωση είναι η διαπραγματευτική απάτη, κατά την οποία ο διαχειριστής παραπλανά εσκεμμένα έναν προμηθευτή για την οικονομική υγεία της εταιρείας, ώστε να αποσπάσει εμπορεύματα με πίστωση, ενώ γνωρίζει ότι η επιχείρηση έχει ήδη «βουλιάξει».

Τέλος, η προσωπική ευθύνη ενεργοποιείται σε περιπτώσεις καταδολίευσης δανειστών, όταν δηλαδή ο διαχειριστής, βλέποντας την επερχόμενη χρεοκοπία, «αδειάζει» σκόπιμα το ταμείο ή μεταβιβάζει τα περιουσιακά στοιχεία της εταιρείας σε προσωπικούς του λογαριασμούς, αφήνοντας τους πιστωτές χωρίς καμία δυνατότητα αποζημίωσης.

Παρά την οριζόντια εφαρμογή των διατάξεων του Αστικού Κώδικα περί αδικοπραξιών, οι ειδικοί νόμοι που διέπουν την Α.Ε., την Ι.Κ.Ε. και την Ε.Π.Ε. εισάγουν στοχευμένες διατάξεις και άρθρα που πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη, κατά την εξέταση της ευθύνης απέναντι σε τρίτους.

Χρέη προς Δημόσιο και ευθύνη διαχειριστή ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ

Το γεγονός ότι μια κεφαλαιουχική εταιρεία έχει οφειλές προς το Δημόσιο δεν σημαίνει, κατά κανόνα, ότι οι οφειλές αυτές μεταφέρονται αυτομάτως στον διαχειριστή ή στους εταίρους και μετόχους της. Η εταιρεία εξακολουθεί να αποτελεί αυτοτελές νομικό πρόσωπο και, συνεπώς, ευθύνεται η ίδια για τα χρέη της.

Ωστόσο, η νομοθεσία προβλέπει περιπτώσεις στις οποίες μπορεί να προκύψει προσωπική ευθύνη του διαχειριστή για φορολογικές οφειλές της εταιρείας. Η ευθύνη αυτή συνδέεται κυρίως με το πρόσωπο που είχε την ιδιότητα του διαχειριστή ή ασκούσε τη διοίκηση κατά τον κρίσιμο χρόνο και δεν προκύπτει απλώς από την ύπαρξη της οφειλής.

Ειδικότερα, υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει η φορολογική νομοθεσία, ο διαχειριστής μπορεί να ευθύνεται προσωπικά για την καταβολή συγκεκριμένων φορολογικών οφειλών της εταιρείας, όπως φόρου εισοδήματος, ΦΠΑ, παρακρατούμενων φόρων και ορισμένων άλλων επιβαρύνσεων. Για τη θεμελίωση της ευθύνης εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η ιδιότητα του προσώπου, ο χρόνος κατά τον οποίο αυτή ασκήθηκε και οι περιστάσεις υπό τις οποίες δημιουργήθηκε ή κατέστη ληξιπρόθεσμη η οφειλή.

Παράλληλα, η νομοθεσία προβλέπει και ποινικές συνέπειες για ορισμένες περιπτώσεις μη καταβολής χρεών προς το Δημόσιο. Επομένως, είναι σημαντικό να διακρίνεται η προσωπική ευθύνη για την καταβολή μιας εταιρικής οφειλής από την ποινική ευθύνη για συγκεκριμένη παράβαση. Πρόκειται για διαφορετικά ζητήματα, τα οποία εξετάζονται με βάση διαφορετικές προϋποθέσεις.

Συνεπώς, η ύπαρξη χρεών μιας εταιρείας προς το Δημόσιο δεν συνεπάγεται από μόνη της ότι ο διαχειριστής θα κληθεί να τα καταβάλει από την προσωπική του περιουσία. Η προσωπική του ευθύνη προκύπτει μόνο εφόσον συντρέχουν οι ειδικές προϋποθέσεις που θέτει κάθε φορά η ισχύουσα νομοθεσία.

Ποινική ευθύνη διαχειριστή ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ

Βασική αρχή των κεφαλαιουχικών εταιρειών είναι ότι η εταιρεία αποτελεί αυτοτελές νομικό πρόσωπο και, κατά κανόνα, τα φυσικά πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτήν δεν ευθύνονται προσωπικά για τις εταιρικές υποχρεώσεις. Η αρχή αυτή αποτελεί μία από τις βασικές εκφάνσεις της περιορισμένης ευθύνης που χαρακτηρίζει τις κεφαλαιουχικές εταιρείες.

Η ιδιότητα, όμως, του διαχειριστή διαφοροποιεί σημαντικά τα δεδομένα. Ο διαχειριστής δεν ευθύνεται προσωπικά απλώς και μόνο επειδή η εταιρεία έχει χρέη ή αδυνατεί να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της. Μπορεί, ωστόσο, να υπέχει προσωπική ποινική ευθύνη όταν ο ίδιος, κατά την άσκηση των καθηκόντων του, παραβιάζει συγκεκριμένες διατάξεις του νόμου.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η μη καταβολή οφειλών προς το Δημόσιο ή ασφαλιστικών εισφορών, όταν πληρούνται οι ειδικότερες προϋποθέσεις του νόμου, καθώς και ορισμένες φορολογικές παραβάσεις, όπως η υποβολή ανακριβών δηλώσεων ή η μη απόδοση φόρων. Αντίστοιχα, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ποινική ευθύνη μπορεί να προκύψει και για τη μη καταβολή δεδουλευμένων αποδοχών στους εργαζομένους.

Επομένως, η περιορισμένη ευθύνη που χαρακτηρίζει τις κεφαλαιουχικές εταιρείες δεν λειτουργεί ως γενική απαλλαγή του διαχειριστή από κάθε προσωπική ευθύνη. Η ποινική ευθύνη, πάντως, δεν προκύπτει αυτομάτως από την ιδιότητά του, αλλά απαιτεί συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη και εξετάζεται με βάση τις προϋποθέσεις που προβλέπει κάθε επιμέρους ποινική διάταξη.

Πώς διαμορφώνεται η εξωτερική ευθύνη των μελών Δ.Σ. στην Ανώνυμη Εταιρεία (Α.Ε.);

Στην Ανώνυμη Εταιρεία, η εξωτερική ευθύνη των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου ρυθμίζεται από τον Νόμο 4548/2018.

Ο νόμος αυτός προβλέπει ότι οι κανόνες για τη διοίκηση δεν θίγουν ούτε περιορίζουν την ευθύνη των μελών του συμβουλίου για άμεση ζημία που προκαλούν σε τρίτους ή μετόχους. Για να θεμελιωθεί αυτή η ευθύνη, το δικαστήριο εξετάζει αν η παράνομη πράξη έπληξε απευθείας τον δανειστή, όπως συμβαίνει για παράδειγμα σε περιπτώσεις πλαστογράφησης οικονομικών στοιχείων με σκοπό τον δανεισμό.

Επιπλέον, επειδή το Διοικητικό Συμβούλιο είναι συλλογικό όργανο, εάν η ζημιογόνος απόφαση λήφθηκε με πλειοψηφία, όλα τα μέλη που υπερψήφισαν ευθύνονται αλληλέγγυα με την προσωπική τους περιουσία, καθώς η ευθύνη τους είναι κοινή και αδιαίρετη απέναντι στον ζημιωθέντα δανειστή.

Ποια είναι η μεγάλη ιδιαιτερότητα της Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (Ι.Κ.Ε.) έναντι των πιστωτών;

Η Ι.Κ.Ε., η οποία διέπεται από τον Νόμο 4072/2012, εισάγει μια μοναδική εξαίρεση στον κανόνα της ανευθυνότητας των εταίρων στις κεφαλαιουχικές εταιρείες. Πέρα από την κλασική αδικοπρακτική ευθύνη του διαχειριστή για προσωπικές του απατηλές ενέργειες, ο νόμος εισάγει την έννοια της εγγυητικής εισφοράς. Εάν ένας εταίρος —ο οποίος πολύ συχνά ταυτίζεται με το πρόσωπο του διαχειριστή— έχει αναλάβει τέτοια εισφορά, ο νόμος ορίζει ότι ευθύνεται προσωπικά και απεριόριστα έναντι των τρίτων δανειστών για τα χρέη της εταιρείας.

Η ευθύνη αυτή εκτείνεται μέχρι το ποσό της εγγύησης που έχει αναγραφεί ρητά στο καταστατικό. Αυτό αποτελεί τη μοναδική περίπτωση στο δίκαιο των κεφαλαιουχικών εταιρειών όπου ένας πιστωτής μπορεί να στραφεί κατά της προσωπικής περιουσίας εταίρου χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει απάτη, παρά μόνο την ύπαρξη του εταιρικού χρέους και την ύπαρξη της εγγυητικής εισφοράς.

Πώς αντιμετωπίζεται η ευθύνη των διαχειριστών στην Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης (Ε.Π.Ε.);

Στην Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης (Ε.Π.Ε.), η οποία ρυθμίζεται από τον Νόμο 3190/1955 περί Εταιρειών Περιορισμένης Ευθύνης, διατηρείται ένας έντονα προστατευτικός χαρακτήρας προς τους τρίτους. Οι διαχειριστές ευθύνονται σε αποκατάσταση της ζημίας της εταιρίας και για κάθε παράβαση του νόμου και του καταστατικού, όπως και για κάθε πταίσμα, που διαπράττουν κατά τη διαχείριση των εταιρικών υποθέσεων. Προϋπόθεση για τη γένεση της ευθύνης τους είναι η ύπαρξη υπαιτιότητας, αρκεί πάντως οποιασδήποτε μορφής αμέλεια.

Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν ο διαχειριστής αποσπά πιστώσεις ή εμπορεύματα από την αγορά, αποκρύπτοντας δόλια το γεγονός ότι η εταιρεία βρίσκεται ήδη σε κατάσταση πλήρους αφερεγγυότητας. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί στους τρίτους την ψευδή εντύπωση μιας οικονομικά υγιούς επιχείρησης, παραβιάζοντας την καλή πίστη και τα χρηστά ήθη των συναλλαγών.

Όπως προκύπτει από την ανωτέρω ανάλυση, η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε μια αμιγώς εταιρική (συμβατική) υποχρέωση και σε μια συμπεριφορά που μπορεί να ερμηνευθεί ως προσωπική αδικοπραξία του διαχειριστή είναι εξαιρετικά λεπτή. Η νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων εξελίσσεται δυναμικά, επιδεικνύοντας τάσεις αυστηροποίησης, προκειμένου να προστατευθεί η ασφάλεια των συναλλαγών στην αγορά.

Για τον λόγο αυτό, η προληπτική νομική θωράκιση της επιχείρησης κρίνεται ως απαραίτητη προϋπόθεση. Οι διαχειριστές και τα μέλη Δ.Σ. δεν πρέπει να επαναπαύονται πίσω από τον τίτλο της κεφαλαιουχικής εταιρείας.

Κάθε κρίσιμη επιχειρηματική απόφαση, η έκδοση αξιογράφων, η διαχείριση καταστάσεων προ-αφερεγγυότητας, καθώς και η κατάρτιση σημαντικών εμπορικών συμβάσεων πρέπει να τελούν υπό τη διαρκή επίβλεψη εξειδικευμένου νομικού συμβούλου. Η έγκαιρη καθοδήγηση από ένα έμπειρο δικηγορικό γραφείο αποτελεί τη μόνη ασφαλή δικλείδα για τη διατήρηση του προνομίου της περιορισμένης ευθύνης και τη διαφύλαξη της ατομικής και οικογενειακής περιουσίας των διοικούντων.

Συμπεράσματα σχετικά με την ευθύνη του διαχειριστή ΙΚΕ, ΑΕ, ΕΠΕ

Η άσκηση διοίκησης σε μια κεφαλαιουχική εταιρεία δεν αποτελεί ένα ακίνδυνο, τυπικό καθήκον. Αντιθέτως, συνιστά μια πράξη υψηλού νομικού και οικονομικού ρίσκου. Η «εταιρική ασπίδα» υφίσταται για να προστατεύει τον έντιμο επιχειρηματία που ενεργεί με τη δέουσα επιμέλεια στο πλαίσιο της αγοράς. Καταρρέει, όμως, άμεσα όταν διαπιστωθεί δόλος, απάτη, ή σοβαρή παραβίαση των κανόνων της καλής πίστης.

Οι δανειστές διαθέτουν πλέον μια ισχυρή φαρέτρα νομικών εργαλείων για να διεισδύσουν στο νομικό πρόσωπο. Η απαρέγκλιτη τήρηση της νομιμότητας, η διαφάνεια των εμπορικών πράξεων και η ορθή εταιρική διακυβέρνηση είναι οι μοναδικοί παράγοντες που εγγυώνται ότι ο προσωπικός κίνδυνος του διαχειριστή θα παραμείνει στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο.